این گزارش با تکیه بر آمارهای واقعی و مرجع‌دار (ITC Trade Map، گزارش‌های ICE و منابع معتبر) تدوین شده و به گونه‌ای طراحی شده که برای تمام تولیدکنندگان مواد غذایی (اعم از لبنی، کشاورزی، فرآورده‌های غذایی و…) قابل استفاده باشد.
پتانسیل صادراتی صنایع غذایی ایران؛ فرصتی برای حضور در بازارهای جهانی
۱. جایگاه صنعت غذا در اقتصاد ایران
صنعت غذا در ایران با *گردش مالی سالانه نزدیک به ۱۰۰ میلیارد دلار، یکی از بزرگترین و پویاترین بخش‌های تولیدی کشور محسوب می‌شود. این صنعت با بیش از ۱۵ هزار واحد فعال، از نظر حجم فعالیت در رتبه سوم صنایع بزرگ ایران قرار دارد و سهم قابل‌توجهی در اشتغال مستقیم و غیرمستقیم ایفا می‌کند .
تنوع اقلیمی در پهنه سرزمینی ایران، امکان تولید طیف گسترده‌ای از محصولات کشاورزی و غذایی را در طول سال فراهم کرده است. این مزیت طبیعی، همراه با دانش فنی و تجربه انباشته شده در صنعت غذا، بستر مناسبی برای توسعه صادرات غیرنفتی ایجاد نموده است .
۲. عملکرد صادراتی صنایع غذایی ایران (آخرین آمار)
بر اساس آخرین گزارش‌های معتبر، عملکرد صادرات محصولات غذایی ایران روندی رو به رشد را نشان می‌دهد:
| شاخص | آمار | منبع |
|——|——|——|
| ارزش صادرات محصولات کشاورزی و غذایی (۱۱ ماهه ۱۴۰۳) | ۷.۵۷ میلیارد دلار | گزارش ICE، فروردین ۱۴۰۴ |
| رشد ارزش صادرات نسبت به مدت مشابه | ۳۵ درصد | همان منبع |
| حجم صادرات محصولات کشاورزی و غذایی | ۹.۴ میلیون تن | همان منبع |
| سهم بازارهای همسایه از کل صادرات | ۹۰ درصد حجم، ۷۷ درصد ارزش | همان منبع |
بر اساس داده‌های ITC Trade Map، ارزش صادرات محصولات کشاورزی ایران در سال ۲۰۲۲ بالغ بر ۴.۹ میلیارد دلار بوده است. لازم به ذکر است که این آمار مربوط به سال پایه است و با احتساب رشد ۳۵ درصدی در سال ۱۴۰۳، ارقام فعلی به طور قابل‌توجهی افزایش یافته است .
۳. ساختار صادرات؛ تنوع پایه‌های صادراتی
بر اساس آخرین داده‌های موجود (سال ۱۴۰۳)، ترکیب صادرات صنایع غذایی ایران به تفکیک گروه‌های اصلی به شرح زیر است :
| گروه محصولات | حجم صادرات | ارزش صادرات |
|————–|————|————–|
| محصولات زراعی و باغی | بیش از ۶.۵ میلیون تن | ۳.۹ میلیارد دلار |
| محصولات دامی و لبنی | ۸۵۶ هزار تن | ۱.۲ میلیارد دلار |
| فرآورده‌های غذایی آماده | ۱.۴ میلیون تن | ۱.۱ میلیارد دلار |
این آمار نشان‌دهنده تنوع قابل توجه پایه‌های صادراتی صنعت غذا در ایران است. به عبارت دیگر، صنایع غذایی ایران متکی به یک یا دو محصول خاص نیست و از سبد متنوعی از محصولات صادراتی برخوردار است. این ویژگی، ریسک‌پذیری صادرات را برای تأمین‌کنندگان کاهش می‌دهد و فرصت‌های متعددی برای حضور در بازارهای مختلف فراهم می‌کند .
۴. بازارهای هدف صادراتی ایران
بازارهای صادراتی محصولات غذایی ایران عمدتاً در منطقه غرب آسیا و اوراسیا متمرکز است. بر اساس گزارش‌های معتبر، مهم‌ترین مقاصد صادراتی عبارتند از :
– عراق – بزرگترین شریک تجاری ایران در حوزه محصولات غذایی
– امارات متحده عربی – به عنوان هاب توزیع به بازارهای دیگر
– افغانستان
– روسیه – رشد قابل توجه پس از تحولات ژئوپلیتیک اخیر
– پاکستان
– هند
– کشورهای حوزه خلیج فارس (قطر، عمان، کویت)
– ترکیه
در سال‌های اخیر، روسیه به یکی از بازارهای مهم برای محصولات لبنی، میوه، سبزیجات و فرآورده‌های غذایی ایران تبدیل شده است. همچنین ایران موفق به گسترش دسترسی خود به آسیای مرکزی، اروپای شرقی و جنوب شرق آسیا از طریق توافقات تجاری جدید و حضور در نمایشگاه‌های بین‌المللی شده است .
۵. مزیت رقابتی: محصولات حلال
یکی از مهم‌ترین مزیت‌های رقابتی صنایع غذایی ایران، توانمندی در تولید محصولات منطبق با استانداردهای حلال است. ایران در جایگاه یک کشور اسلامی با زیرساخت‌های نظارتی قوی در این حوزه، به ۱۱۰ کشور جهان محصولات غذایی حلال صادر می‌کند .
بازار جهانی محصولات حلال سالانه بیش از ۲ تریلیون دلار ارزش دارد و کشورهای اسلامی منطقه خاورمیانه، جنوب شرق آسیا (مالزی، سنگاپور، اندونزی) و شمال آفریقا از بازارهای هدف اصلی این محصولات محسوب می‌شوند .
۶. فرصت‌های جدید در بازارهای جهانی
پیوستن به پیمان‌های منطقه‌ای
عضویت ایران در سازمان همکاری شانگهای، اتحادیه اقتصادی اوراسیا (EAEU) و گروه بریکس*، پنجره‌های جدیدی برای حضور محصولات غذایی ایران در بازارهای منطقه گشوده است. کاهش تدریجی تعرفه‌ها و موانع غیرتعرفه‌ای در این تشکل‌ها، مزیت رقابتی محصولات ایرانی را افزا
تغییرات ژئوپلیتیک و زنجیره تأمین جهانی
تغییرات در زنجیره‌های تأمین جهانی و اعمال تعرفه‌های تجاری جدید توسط برخی کشورها، فرصتی برای محصولات ایرانی (به ویژه پسته، محصولات لبنی، میوه‌های خشک و رب گوجه فرنگی) جهت حضور در بازارهایی که پیشتر در اختیار رقبای دیگر بوده، ایجاد کرده است .
بازارهای جدید آفریقایی
بازارهای آفریقایی با توجه به رشد تقاضای وارداتی و نیاز به تأمین پایدار مواد غذایی، ظرفیت بالقوه بالایی برای گسترش حضور برندهای ایرانی دارند .
۷. چالش‌ها و مسیر پیش رو
صنعت غذا در مسیر توسعه صادرات با چالش‌هایی نیز مواجه است که آگاهی از آنها برای برنامه‌ریزی دقیق ضروری است:
– زیرساخت‌های لجستیکی: کمبود کامیون‌های یخچالدار و توقف طولانی در مبادی گمرکی
– رقابت‌های مخرب داخلی: رقابت قیمتی منفی میان شرکت‌های ایرانی در بازارهای هدف که به کاهش اعتبار برند ملی می‌انجامد
– موانع تنظیمی و استانداردها: تفاوت استانداردهای غذایی در بازارهای مختلف و نیاز به انطباق با الزامات هر کشور
با این حال، برنامه هفتم توسعه کشور هدف افزایش ۲۰ تا ۲۵ درصدی صادرات کشاورزی را تا پایان برنامه پیش‌بینی کرده است و تمرکز بر کسب‌وکارهای دانش‌بنیان، توسعه زنجیره سرد، بهبود استانداردهای بسته‌بندی و مذاکرات فیتوسنیتاری (قرنطینه گیاهی) با شرکای تجاری کلیدی را در دستور کار دارد .
۸. جمع‌بندی: چرا اکنون زمان مناسبی برای صادرات است؟
| عامل | وضعیت فعلی |
|——|————-|
| رشد صادرات | ۳۵% افزایش در سال ۱۴۰۳ |
| بازارهای هدف | دسترسی به ۱۱۰ کشور و ۱۵ بازار همسایه |
| مزیت رقابتی | محصولات حلال، تنوع اقلیمی، نزدیکی جغرافیایی |
| پشتیبانی نهادی | عضویت در اتحادیه‌های منطقه‌ای، مشوق‌های صادراتی |
| روندهای جهانی | تغییر زنجیره تأمین، تقاضای جدید در روسیه و آفریقا |
صنایع غذایی ایران با برخورداری از مواد اولیه متنوع، دانش فنی، موقعیت جغرافیایی ممتاز و مزیت حلال، در آستانه یک جهش صادراتی قرار دارد. برای بهره‌مندی از این فرصت، انتخاب یک شریک حرفه‌ای در مدیریت صادرات که دانش بازارهای هدف، آشنایی با مقررات تجاری و شبکه توزیع مناسب را داشته باشد، می‌تواند مسیر موفقیت را هموارتر سازد.
سلین تجارت راسا، به عنوان شرکت مدیریت صادرات، آماده همکاری با تأمین‌کنندگان محترم صنایع غذایی در مسیر شناسایی بازارهای هدف، مذاکره با خریداران بین‌المللی، مدیریت لجستیک و اسناد گمرکی و پشتیبانی پس از فروش است.
منابع آماری این گزارش:
– ITC Trade Map (داده‌های تجارت جهانی)
– گزارش‌های آژانس تجاری ایتالیا (ICE) – واحد تهران
– داده‌های گمرک جمهوری اسلامی ایران (IRICA)
– گزارش‌های ITC و Trade Map برای تحلیل بازارهای هدف
